Ali Hosseini Khamenei is omgekomen bij de aanvallen op Iran, bevestigden Iraanse staatsmedia vannacht. De ayatollah was een van de langstzittende leiders ter wereld. Hoe kon de man die sinds 1989 de opperste geestelijk leider van Iran was, machtiger zijn dan de president?
“Iran wordt niet geregeerd door één man”, legt arabist Leo Kwarten uit. “Er zijn verschillende machtsgroepen, en die moet je allemaal te vriend houden. Daar is Khamenei altijd heel behendig in geweest.”
Khamenei was niet zomaar een ayatollah, maar grootayatollah. Slechts een handjevol mensen draagt die titel. Een ayatollah is iemand die veel kennis heeft over het islamitische geloof en van wie wordt aangenomen dat hij dat goed aan anderen kan overbrengen. Een grootayatollah heeft bewezen goede religieuze afwegingen te kunnen maken, daarmee een grote achterban vergarend.
Nog niet zo lang geleden had de ayatollah in Iran helemaal niet zoveel macht. Sterker nog: Iran was een behoorlijk westers land. Grote steden waren nauwelijks van Europese of Amerikaanse steden te onderscheiden, zeker niet met de opkomst van de hippiecultuur in de jaren 60 en 70. Voor vrouwen gold geen enkel kledingvoorschrift.
Dat alles was tegen het zere been van strenggelovige Iraniërs. Er kwam steeds meer verzet vanuit conservatieve hoek. Ali Khamenei was religie-student en politiek activist. Hij was een vertrouweling van ayatollah Ruhollah Khomeini, die door het toenmalige regime was verbannen. Khamenei werd door zijn activisme regelmatig opgepakt.
Tot eind jaren 70 enorme demonstraties uiteindelijk leidden tot de Iraanse Revolutie. De sjah, een soort koning, werd afgezet en de geestelijk leider, ayatollah Khomeini, werd de baas van het land. Iran werd omgeturnd tot een streng islamitisch land. Alcohol ging in de ban, vrouwen werden ondergeschikt aan mannen. Khamenei had daarin ook een belangrijke rol als president.
Maar écht belangrijk werd hij in 1989, toen Khomeini overleed. “Khomeini was nauw verbonden met de revolutie”, zegt Kwarten. “De vrees was dat met zijn dood ook de revolutie zou sterven.”
© ANP
En dus werd Khamenei aangewezen als zijn opvolger. Als activist had die een belangrijke rol gehad in de revolutie, maar hij was eigenlijk veel te laag in religieuze rang om ayatollah te worden. Daarvoor werd de grondwet aangepast. Daarbij werd meteen geregeld dat de ayatollah nog wat meer macht zou krijgen.
Mahsa Amini
Voor de buitenwereld kwam Khamenei bekend te staan als religieuze hardliner. Zo kreeg hij te maken met zeldzaam grote protesten na de dood van de 21-jarige Mahsa Amini, die in detentie onder dubieuze omstandigheden overleed nadat ze was opgepakt omdat ze haar hoofddoek niet goed droeg. De demonstraties werden met veel geweld neergeslagen: honderden mensen kwamen om het leven. Een veelvoud van dat aantal mensen kwam om bij de protesten van de afgelopen tijd.
Naast de ayatollah kent Iran in principe vier machtsblokken. Kwarten: “De eerste is de Revolutionaire Garde, een soort staat binnen de staat. Dan heb je de president en zijn regering. En dan zijn er nog de parlementsvoorzitter en de rechtspraak.”
Revolutionaire Garde
Als ayatollah beschikte Khamenei over zijn eigen eliteleger: de Iraanse Revolutionaire Garde. Met een eigen landmacht, luchtmacht, marine en zo’n 125.000 soldaten. Maar daarnaast was hij ook de opperbevelhebber van de reguliere strijdkrachten van Iran. Dat maakte hem veel machtiger dan de Iraanse president.
Die wordt weliswaar door het volk verkozen, maar heeft vooral tot taak om de regering aan te sturen. Hij kan iets gematigder of conservatiever zijn, maar niet te ver afwijken van de koers die sinds 1979 is ingezet.
Binnen al die machtsstructuren zijn radicale en zeer conservatieve, maar ook gematigder geluiden te horen. Khamenei moest proberen al die verschillende groepen bij elkaar te houden. Als de conservatieven te veel macht kregen, greep hij in. Hij moest balanceren: niemand mocht té machtig worden.
Intussen wist de opperste geestelijk leider binnen die machtsstructuren wel degelijk invloed uit te oefenen. Zo kiezen Iraniërs hun president, maar wel pas nadat een speciale commissie heeft besloten welke kandidaten aan de verkiezingen mee mogen doen.
Schaduwregering
Khamenei hield er zelfs een soort schaduwregering op na. Naast een officiële minister van Buitenlandse Zaken was er ook een soort adviseur van Khamenei, die ook zonder de minister bezoeken bracht aan andere landen en op missie ging.
Israël zou ook vóór dit weekend al een poging hebben gedaan om Khamenei uit te schakelen. Maar volgens de Amerikaanse nieuwszender CNN was het uitgerekend president Trump die daar een stokje voor stak.
Zoon als opvolger?
De meeste Iraniërs zullen geen traan laten om het omkomen van Khamenei bij de aanval van Israël en de VS. “De geestelijke leiding is niet erg populair”, zei Leo Kwarten eerder. “Het is moeilijk om er een exact percentage op te plakken, maar ik denk dat veruit de meeste Iraniërs liever een ander regime zou zien.” Angst is er ook: een mogelijke nieuwe leider van Iran kan ook best nóg strenger zijn dan Khamenei.
Kwarten: “Er is een speciale raad die moet bepalen wie de nieuwe ayatollah wordt. Een van de namen die worden genoemd, is die van Khameneis zoon, Mojtaba. Hij is een vertrouweling van zijn vader en heeft al een groot netwerk opgebouwd.”
